Dyslexie bij volwassenen: hoe het zich uit en wat helpt

Wat dyslexie bij volwassenen eigenlijk is

Dyslexie is een probleem met leren lezen en spellen van woorden, nauwkeurig en in een vlot tempo. Bij de meeste mensen is de kern een zwakte in het verwerken van de spraakklanken in woorden. Daardoor is het moeilijk om letters aan klanken te koppelen en die koppeling om te zetten in snelle, automatische woordherkenning.

Je groeit er niet overheen. Dyslexie is levenslang en dimensioneel: er is geen scherpe grens tussen mensen met en zonder dyslexie, en het kan variëren van licht tot ernstig. Het komt ook vaak in families voor. Daarom herkennen veel volwassenen het voor het eerst bij zichzelf als hun eigen kind moeite krijgt met lezen. Lees in dat geval ook onze pagina over kenmerken van dyslexie bij kinderen.

Dyslexie is geen oogprobleem en heeft niets te maken met letters in spiegelbeeld zien. Het hangt ook niet samen met intelligentie. Veel volwassenen met dyslexie zijn welbespraakte, snelle denkers die gewoon meer tijd en energie nodig hebben voor tekst dan hun collega's.^1,2,3

Kenmerken van dyslexie bij volwassenen in het dagelijks leven

Omdat de meeste volwassenen jaren leeservaring hebben, zien de signalen er anders uit dan bij een kind van zeven. Het probleem verdwijnt zelden; het verschuift van nauwkeurigheid naar snelheid en inspanning. De lijst hieronder bevat veelvoorkomende signalen, geen checklist die op zichzelf iets bewijst.^1,4,5

• Lezen gaat langzaam, en je moet een alinea vaak twee keer lezen om hem te begrijpen.
• Lang lezen is vermoeiend, ook als de tekst niet moeilijk is.
• Spelling blijft onbetrouwbaar, vooral bij lange woorden of werkwoordsvormen (d of t), en de spellingcontrole doet veel werk.
• Nieuwe namen, vaktermen en onbekende woorden zijn moeilijk te verklanken of uit te spreken.
• Hardop voorlezen in vergaderingen of op familiefeestjes vermijd je liever.
• Schrijven kost veel tijd, en ideeën komen sneller dan je ze op papier krijgt.
• Reeksen onthouden, zoals telefoonnummers, routebeschrijvingen of meerdere mondelinge instructies, kost moeite.
• Op school waren lezen en spellen moeilijker voor jou dan voor klasgenoten, ook als je er hard je best voor deed.

Dyslexie bij volwassenen op het werk en in de studie

Op het werk komt dyslexie vooral naar voren waar lezen en schrijven samenvallen met tijdsdruk: lange mailwisselingen, dikke rapporten, formulieren, schriftelijke toetsen voor een diploma of certificaat, en notulen die snel uitgewerkt moeten worden. Het werk zelf ligt vaak ruim binnen je mogelijkheden; het lezen en schrijven eromheen kosten meer tijd dan iemand inplant.

Op het mbo, hbo of de universiteit is de belasting groter. Leeslijsten zijn lang, tentamens zijn schriftelijk en met tijdsdruk, en aantekeningen maken betekent tegelijk luisteren, begrijpen en spellen. Veel studenten met dyslexie doen het goed in discussies en praktijkwerk, en verliezen punten bij schriftelijke tentamens met tijdsdruk.

Dyslexie komt ook vaak samen voor met andere problemen. Leesproblemen en aandachtsproblemen gaan vaak samen; in een grote studie voldeed ruwweg een kwart tot twee vijfde van de mensen met het ene ook aan de criteria voor het andere. Lees- en rekenproblemen komen ook vaker samen voor dan op basis van toeval te verwachten is. Spelen concentratie of cijfers ook een rol, noem dat dan bij een onderzoek.^6,7,8

Hoe volwassenen met dyslexie compenseren

Veel volwassenen zijn als kind nooit onderzocht. Sommigen zaten op school voordat dyslexie algemeen bekend was; anderen deden het goed genoeg dat niemand verder keek. In de loop van de jaren bouwen ze omwegen, en die omwegen kunnen het probleem voor iedereen verbergen, ook voor henzelf.

Veelgebruikte strategieën zijn: vertrouwen op een sterke mondelinge woordenschat en de context om woorden te raden, werk kiezen met minder leeswerk, luisteren in plaats van lezen, collega's belangrijke teksten laten nakijken, 's avonds leeswerk afmaken dat anderen overdag doen, en het woordbeeld van veelgebruikte woorden uit het hoofd leren.

Compenseren is een echte vaardigheid, maar het heeft een prijs. Het kost extra tijd en energie, het kan wegvallen bij stress of in een nieuwe functie, en jarenlang het gevoel hebben trager te zijn dan anderen kan je zelfvertrouwen aantasten. Dyslexie herkennen maakt die jaren niet ongedaan, maar veel volwassenen noemen het een opluchting om een verklaring te hebben die niet over inzet of capaciteiten gaat.¹

Een dyslexieonderzoek als volwassene

Een goede eerste stap is een screening. Vragenlijsten over je leesgeschiedenis worden in onderzoek gebruikt om volwassenen met leesproblemen in het verleden op te sporen, en zijn daarom een redelijk vertrekpunt. Een screening kan laten zien of veelvoorkomende signalen aanwezig zijn; hij kan je niet vertellen dat je dyslexie hebt.

Een volledig onderzoek wordt gedaan door een gekwalificeerde professional, zoals een GZ-psycholoog of een orthopedagoog met een erkende registratie. Het gaat meestal over je lees- en spellinggeschiedenis, gestandaardiseerde toetsen voor woorden lezen, leestempo, spelling en schrijven, fonologische verwerking, snel benoemen, geheugen en verwerkingssnelheid, en een blik op andere verklaringen zoals gehoor, zicht, taalachtergrond of schoolloopbaan. Als het onderzoek dyslexie bevestigt, krijg je een verklaring waarin dat staat.

De vergoedingsregeling voor ernstige dyslexie geldt alleen voor kinderen op de basisschool, dus volwassenen betalen een onderzoek meestal zelf. Onderwijsinstellingen en werkgevers verschillen in welke verklaringen ze accepteren, dus vraag dat na voordat je iets boekt. Meer over wat een onderzoek inhoudt, lees je in hoe een dyslexieonderzoek werkt.^4,5,9

Aanpassingen op werk en studie bij dyslexie bij volwassenen

Aanpassingen veranderen dyslexie niet; ze verminderen de extra belasting die het geeft. Veel aanpassingen zijn goedkoop of gratis, en sommige kun je vandaag zelf regelen. Met een dyslexieverklaring kun je in het mbo, hbo en wo meestal voorzieningen aanvragen, zoals extra tijd bij tentamens; de studentendecaan of studieadviseur weet hoe dat bij jouw opleiding werkt. Op het werk kun je met je werkgever afspraken maken over aanpassingen. Welke regels gelden, verschilt per instelling en situatie, en in Vlaanderen werkt het weer anders, dus vraag het na bij je opleiding, je werkgever of een dyslexievereniging in plaats van op algemene adviezen te vertrouwen.

Wees voorzichtig met producten die meer beloven. Studies naar speciale dyslexielettertypes vonden geen verbetering in leessnelheid of nauwkeurigheid, en een systematische review vond geen goed bewijs dat gekleurde overlays of lenzen het lezen helpen. Extra brede letterafstand hielp in één studie sommige kinderen met dyslexie sneller te lezen, dus het is de moeite waard om met spatiëring te experimenteren, maar comfort is het eerlijke doel, geen verandering in leesvaardigheid.^10,11,12,13