Kısa cevap
Çocuklarda en yaygın disleksi belirtileri nelerdir?
Çocuklarda sık görülen disleksi belirtileri şunlardır: kafiyeleri ve kelimelerdeki sesleri duymakta zorlanma, harf adlarını ve seslerini yavaş öğrenme, tanıdık olmayan ya da uydurma kelimeleri çözmekte güçlük, ilk sınıflardan sonra da yavaş ve zahmetli kalan, hece hece okuma ve konuşma diline göre çok daha zayıf yazım. Zayıf ses farkındalığı, tanıdık şeyleri adlandırmada yavaşlık, harfleri yavaş öğrenme ve ailede disleksi öyküsü gibi erken işaretler çoğu zaman okuma öğretimi başlamadan görülür.
≈%7
ilkokul çocuğunda, yaygınlık çalışmalarını birleştiren bir meta-analizde gelişimsel disleksi vardı1
- Tek bir işaret disleksi anlamına gelmez; önemli olan birkaç işaretin süren bir desen oluşturmasıdır.
- İlk işaretler okul öncesi dönemde, okuma öğretilmeden önce görülebilir.
- Bir meta-analizde ailesinde disleksi olan çocukların yaklaşık %45'inde disleksi gelişti.
- b ile d'yi karıştırmak okumaya yeni başlayan her çocukta normaldir ve tek başına disleksi işareti değildir.
Okul öncesinde disleksinin ilk işaretleri
Disleksi okumayla ilgili olduğu için henüz okumayan bir çocukta ona bakmak tuhaf gelebilir. Ama okumanın üzerine kurulduğu beceriler daha önce gelişir ve araştırmalar bu becerilerdeki zayıflığın okul öncesinde görülebildiğini gösteriyor. En sık anlatılan erken işaretler zayıf fonolojik farkındalık, tanıdık şeyleri hızla adlandırmada yavaşlık, harf adlarını ve seslerini yavaş öğrenme ve ailede disleksi öyküsüdür.
En çok ağırlığı aile öyküsü taşır. Bir meta-analizde annesi, babası ya da kardeşinde disleksi olan çocukların yaklaşık %45'inde disleksi gelişti ve bu çocuklar grup olarak okul öncesi yıllarda dil ve ses becerilerinde daha zayıftı. Ailenizde disleksi varsa bu becerilere göz kulak olmak ve erkenden seslerle oynamak, hiçbir şeyi varsaymadan, iyi bir fikirdir.
Bu yaşta işaretler bir etiket değil, sesler, kafiyeler, heceler ve harflerle daha çok oynamak için bir nedendir. 4 yaşında kafiyede zorlanan pek çok çocuk 6 yaşında yaşıtlarını yakalar. Tekerlemeler, şarkılar ve heceleri el çırparak sayma oyunları iyi bir başlangıçtır.2,3,4,5
- Tekerlemeleri, şarkıları öğrenmekte ya da hangi kelimelerin kafiyeli olduğunu bulmakta zorlanır
- Uzun kelimelerdeki sesleri yaşıtlarından daha uzun süre karıştırır
- Harf adlarını, kendi adındaki harfleri bile öğrenip hatırlamakta zorlanır
- Renkler ya da eşyalar gibi tanıdık şeyleri adlandırmakta yavaştır, çoğu zaman kelime arar
- Annesi, babası ya da kardeşinde disleksi ya da okuma güçlüğü vardır
- Geç ya da az anlaşılır konuşmaya başlamıştır, harf oyunlarına pek ilgi göstermez
Çocuklarda disleksi belirtileri: 5–8 yaş (1. ve 2. sınıf)
Okul öncesinin son yılından 2. sınıfa kadar çoğu çocuk harf-ses kodunu oturtur; disleksi işaretleri de çoğunlukla bu dönemde belirginleşir. Asıl soru çocuğun hata yapıp yapmadığı değildir (yeni başlayan herkes yapar); iyi bir öğretime rağmen harfleri öğrenmenin ve sesleri birleştirmenin ona alışılmadık ölçüde zor gelip gelmediğidir.
Faydalı bir ipucu, çocuğun hiç görmediği kelimeleri nasıl okuduğudur. Disleksisi olan çocuklar çoğu zaman ilk harfe ya da resme bakıp tahmin eder ya da benzer tanıdık bir kelimeyi okur. MEB'in öğrenme güçlüğü kılavuzu okuma tarafında hece hece ve yavaş okumayı, harf atlamayı, harf eklemeyi ve harflerin yerini değiştirmeyi sınıfta sık görülen işaretler arasında sayar. “lovu” ya da “nüke” gibi uydurma kelimeler özellikle zordur, çünkü ezberden tanınamaz, çözülmeleri gerekir.
b ile d gibi harfleri ters çevirmek okumaya yeni başlayan her çocukta normaldir ve harf-ses ilişkileri ilk sınıflarda oturdukça genellikle kaybolur. Tek başına bir disleksi işareti değildir; harflerle sesleri eşleştirmekte süren bir güçlük ise öyledir.6,4,7,8
- 1. sınıfa gelindiğinde pek çok harfin sesinden hâlâ emin değildir
- Sesleri birleştirip hece ya da kısa kelime kuramaz (e-l: el), bir kelimeyi seslerine ayıramaz
- Kelimeleri çözmek yerine ilk harfe ya da resme bakarak tahmin eder
- Yaşıtları bıraktıktan çok sonra da hece hece, takılarak okur
- Aynı kelimeyi farklı biçimlerde yazar; harf atlar, ekler ya da yerlerini değiştirir
- Kendisine okunduğunda keyif alsa da okuma zamanında sinirlenir, yorulur ya da kaçar
3. sınıftan itibaren ve ergenlikte disleksi işaretleri
Yaklaşık 3. sınıftan itibaren okul işi okumayı öğrenmekten öğrenmek için okumaya geçer. Kelimeleri çözebilen disleksili çocuklar iyi ama yavaş okuyabilir; bu yüzden uzun metinler, soru kökleri ve sınavlar baskı noktası olur. Türkçe gibi yazımı düzenli dillerde bu çok sık görülür: okuma zamanla oldukça doğru hâle gelir ama yavaş ve yorucu kalır. Yazım çoğu zaman en zayıf alan olarak kalır; yazdıkları, söyleyebildiklerinin çok altında kalır.
Yavaş okuma, hızlı adlandırma hızıyla yakından ilişkilidir. Adlandırma hızı okuma akıcılığını önceden haber verir, ama yalnızca adlandırmayı çalıştırmak okumayı iyileştirmez; çözüm hız alıştırması değil, gerçek okumayla daha çok çalışmaktır.
Ergenlikte işaretler çoğu zaman kaçınma ya da az çaba gibi görünür: okumayı son dakikaya bırakmak, derste dinlemeye yaslanmak ya da okuduktan sonra alışılmadık ölçüde yorulmak. Pek çok genç, okumanın ne kadar çaba istediğini gizleyen akıllıca yollar geliştirmiştir. Aynı işaretlerin bazıları yetişkinlerde de görülür; yetişkinlerde disleksi sayfamıza bakın.5,7,9,10
- Doğru ama yaşıtlarından çok daha yavaş okur, çabuk yorulur
- Sesli okumaktan kaçınır, anlamak için metinleri yeniden okur
- Sık kullanılan kelimelerde bile yazım zayıf kalır; yazdıkları kısa ya da takip etmesi zordur
- Uzun kelimeler, fen ya da tarih derslerindeki yeni terimler ve özellikle İngilizce gibi yabancı diller zorlar
- Fikirleri iyi anlar ve tartışır, ama yazılı ya da süreli sınavlarda daha düşük sonuç alır
- Ödev karşısında hayal kırıklığı, düşük özgüven ya da “ben zeki değilim” düşüncesi
Yaşa göre disleksi belirtileri: özet tablo
Bu tabloyu bir özet olarak kullanın. Bir iki işaret her çocukta normaldir; önemli olan, iyi bir öğretime rağmen aylarca süren birkaç işaretten oluşan bir desendir.2,7,5,8
| Yaş | Sesler ve konuşma | Harfler ve okuma | Yazım ve yazma |
|---|---|---|---|
| Okul öncesi (3–5) | Kafiyede zorlanma; uzun kelimelerde sesleri karıştırma; kelime arama | Harf adlarını, kendi adındakileri bile yavaş öğrenme | Harf yazmaya pek ilgi göstermeme |
| 5–8 yaş (okul öncesinin sonu – 2. sınıf) | Kelimelerdeki sesleri birleştirmekte ya da ayırmakta zorlanma | Harfleri ve sesleri yavaş öğrenme; tahminle okuma; hece hece okuma; uydurma kelimelerde büyük zorluk | Harf atlama, ekleme ya da yer değiştirme; aynı kelimeyi farklı yazma |
| 8–12 yaş | Uzun ya da yeni kelimeleri yanlış söyleme | Doğru ama yavaş okuma; çabuk yorulma; sesli okumadan kaçınma | Yazım konuşmaya göre çok zayıf; kısa yazılı metinler |
| Ergenlik (13+) | Yeni terimlerde ve yabancı dillerde duraksama | Süreli işlerde yavaş okuma; anlamak için yeniden okuma | Süren yazım hataları; fikirler kâğıttan çok sözlü iyi |
Disleksiye benzeyen ama başka bir şey olabilen işaretler
Bazı okuma güçlüklerinin başka nedenleri vardır ve iyi bir değerlendirme bunlara bakar. Sık orta kulak iltihapları dahil işitme sorunları, konuşma seslerinin kötü duyulmasına yol açabilir. Görme sorunları okumayı rahatsız edebilir; çocuk bulanık görmekten ya da baş ağrısından yakınıyorsa göz muayenesi yaptırın, ama disleksinin kendisi bir görme sorunu değildir. Kesintili ya da düzensiz öğretim, ya da okumayı ikinci bir dilde öğrenmek de ilerlemeyi yavaşlatabilir.
Disleksi ayrıca çoğu zaman başka güçlüklerle birlikte gelir. Okuma güçlüğü ve DEHB sık sık birlikte görülür; büyük bir çalışmada birine sahip çocukların kabaca dörtte biri ile beşte ikisinde diğeri de vardı. Okuma ve matematik güçlükleri de şansla beklenenden daha sık bir arada görülür; bunu disleksi ve diskalkuli sayfamız anlatıyor.11,12,13,9
Disleksi nasıl anlaşılır? Ne zaman yardım istenir, ücretsiz test nerede durur
Çocuğunuzun yaş grubundaki birkaç işaret olağan öğretime rağmen birkaç ay sürüyorsa, yaşıtlarının açıkça gerisinde kalıyorsa ya da okumak ona sıkıntı veriyorsa harekete geçmeye değer. Başarısız olmasını beklemenin bir yararı yok: en iyi işleyen erken destektir ve harf-ses alıştırmasının sonunda disleksisi olmadığı anlaşılan bir çocuğa zararı yoktur.
İyi bir ilk adım ücretsiz Dyslexia Steps tarama testidir: yaklaşık 8 dakikada altı kısa oyun, 5–12 yaş çocuklar için, yanında bir ebeveynle. Ses farkındalığını, harf-ses bilgisini, kelime çözmeyi, hızlı adlandırmayı, benzer harfleri ve kısa süreli belleği yoklar; bir beceri profili ve ne zaman uzman değerlendirmesi istemenin anlamlı olduğuna dair açık bir not verir. Bir tarama testidir, disleksiyi kesinleştiremez.
Sonra notlarınızı ve test profilini alıp sınıf öğretmeniyle ve okulun rehberlik servisiyle konuşun; hangi desteğin ve değerlendirmenin mümkün olduğunu sorun. Türkiye'de okulda özel eğitim desteği için eğitsel değerlendirmeyi Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) yapar. Sonraki adımları disleksi tanısı nasıl konur ve okulda disleksi desteği rehberlerimiz anlatıyor.2,14,15
