Kısa cevap
Disleksi tanısını kim koyar ve değerlendirme nasıl yapılır?
Disleksi, yetkin bir uzmanın yaptığı kapsamlı bir değerlendirmeyle belirlenir: çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı, psikolog ya da öğrenme güçlüğünde deneyimli bir uzman. Türkiye'de okulda özel eğitim desteği için eğitsel değerlendirme ve tanılamayı Rehberlik ve Araştırma Merkezi'ndeki (RAM) özel eğitim değerlendirme kurulu yapar. Değerlendirme gelişim ve okul öyküsünü kelime okuma, uydurma kelime okuma, okuma akıcılığı, yazım, fonolojik farkındalık, hızlı adlandırma ve bellek testleriyle birleştirir; işitme ya da görme sorunu ve eksik öğretim gibi başka açıklamaları dışarıda bırakır. Online bir tarama testi bakılmaya değer işaretleri gösterebilir ama disleksi tanısı koyamaz.
- Disleksiyi tek başına gösteren bir kan testi, beyin görüntülemesi ya da anket yoktur.
- Uzmanlar, yeterli öğretime rağmen kelimeleri doğru ya da akıcı okuma ve yazmada süren bir güçlük arar.
- ICD-10 okuma bozukluğunu F81.0, ICD-11 okuma alanında güçlükle seyreden gelişimsel öğrenme bozukluğunu 6A03.0 olarak kodlar.
- RAM raporunun resmî adı Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu'dur; ÇÖZGER ise hastane sağlık kurulunun raporudur.
- Tarama, değerlendirmeye gidilip gidilmeyeceğine karar vermeye yardım eder; değerlendirme güçlüklerin disleksiyle örtüşüp örtüşmediğine karar verir.
Disleksi değerlendirmesine nasıl hazırlanılır?
Biraz hazırlık değerlendirmeyi daha faydalı, raporu da daha kolay uygulanır kılar.
- 1
Sorularınızı yazın
Sizi neyin kaygılandırdığını ve neyi öğrenmek istediğinizi not edin: örneğin okumanın neden yavaş olduğu, hangi desteği isteyeceğiniz, dikkat ya da matematik güçlüğü olup olmadığı.
- 2
Okul belgelerini toplayın
Karneleri, öğretmen görüşlerini, şimdiye kadar alınan desteğin (etüt, özel ders) kaydını ve yakın tarihli yazı örneklerini bir araya getirin. Yetişkinlerde eski raporlar ve geçmişteki güçlüklere dair kısa bir not da işe yarar.
- 3
Aile öyküsünü not edin
Anne, baba, kardeş ya da başka akrabaların okumakta ya da yazmakta zorlanıp zorlanmadığını yazın. Disleksi genellikle ailede görülür.
- 4
İşitme ve görmeyi kontrol ettirin
Yakın zamanda yapılmadıysa işitme ve göz kontrolü isteyin. Değerlendirmeyi yapanın bunların açıklama olmadığını bilmesi gerekir.
- 5
Çocuğu ya da yetişkini hazırlayın
Oturumun geçilip kalınan bir sınav değil, oyunlardan, bulmacalardan ve okuma görevlerinden oluştuğunu anlatın; iyi uyumuş ve karnı tok olmasına dikkat edin.
Disleksi tanısı nasıl konur: kısa cevap
Disleksi tanısı, yetkin bir uzman kelimeleri doğru ya da akıcı okuma ve yazmada, işitme ya da görme sorunu, eksik öğretim ya da genel bir öğrenme güçlüğü gibi başka bir şeyle daha iyi açıklanamayan süren bir güçlük bulduğunda konur. Güçlük çoğunlukla kelimelerdeki seslerin işlenmesindedir ve tek bir puanda değil, birkaç testte görünür.
Disleksiyi tek başına gösteren bir kan testi, beyin görüntülemesi ya da anket yoktur. Güncel araştırma disleksiyi boyutsal görür: okuma becerisi bir süreklilik boyunca değişir ve tanı, güçlüklerin desteğe ihtiyaç duyacak kadar ağır ve süreğen olduğu noktayı işaretler. İyi bir değerlendirmenin yalnızca evet ya da hayır değil, ayrıntılı bir profil vermesinin nedeni budur.
Disleksinin nadiren tek bir nedeni vardır. Çoklu eksiklik modeline göre genetik ve çevresel birkaç risk birbirine eklenir; değerlendirmeyi yapanın yalnızca okumayı değil dikkati, dili, matematiği ve aile öyküsünü de sormasının bir nedeni budur.1,2,3
Türkiye'de disleksi tanısını kim koyar? Okul, RAM ve hastane
Türkiye'de iki ayrı ama birbirine bağlı yol var. Okul tarafında süreç çoğunlukla sınıf öğretmeninin gözlemiyle başlar; veli okulun rehberlik servisine başvurur, servis öğretmen gözlemleri ve çalışma örnekleriyle bir dosya hazırlar. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre eğitsel değerlendirme ve tanılamayı RAM'larda oluşturulan özel eğitim değerlendirme kurulu yapar. İlk başvuruyu okul yönetimi, veli ya da zihinsel engeli olmayan 18 yaşından büyük birey kendisi yapabilir; okula kayıtlı öğrenciler için okulun bulunduğu bölgedeki RAM değerlendirir.
Değerlendirme sonunda özel eğitim ihtiyacı görülürse Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu, yani gündelik dildeki RAM raporu düzenlenir ve öğrenci uygun eğitim ortamına yönlendirilir. Okulda tam zamanlı kaynaştırma/bütünleştirme için EK-1 rapor, okul dışında özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinde destek eğitim için EK-2 rapor düzenlenir. Eğitsel değerlendirme her kademe geçişinde yeniden yapılır ve sürecin iş ve işlemlerinde velinin görüşü alınır.
Sağlık tarafında Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu (ÇÖZGER), ikinci ve üçüncü basamak sağlık kuruluşlarındaki sağlık kurulunca hazırlanır. Kurulu oluşturan branşlar arasında çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı da yer alır; özgül öğrenme güçlüğünün tıbbi değerlendirmesi de çoğunlukla bu bölümlerde yapılır. ÇÖZGER 18 yaşında geçersiz hâle gelir; yetişkinlerde Erişkinler İçin Engellilik Sağlık Kurulu Raporu kullanılır. RAM'a okul içi destek için başvururken sağlık raporu “gerektiğinde” istenir; özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinde destek eğitim başvurusunda ise ÇÖZGER ya da benzeri bir sağlık kurulu raporu belge listesinde yer alır.
Özel bir psikolog ya da öğrenme güçlüğünde deneyimli bir uzman da kapsamlı değerlendirme yapabilir. Bu yolu seçerseniz okulun ve RAM'ın raporu nasıl değerlendireceğini önceden sorun: okuldaki düzenlemelerin dayanağı RAM'ın eğitsel değerlendirmesidir.4,5,6
Disleksi değerlendirmesinde neler yapılır?
Değerlendirmelerin çoğu birkaç saat sürer, bazen birden fazla oturuma yayılır ve yazılı bir raporla biter. RAM'daki değerlendirmede MEB kılavuzuna göre genel zihinsel beceriler standart testlerle, okuma, yazma ve matematik becerileri de yaşa ve sınıf düzeyine göre normlanmış eğitsel testlerle ölçülür. Genel olarak aşağıdaki alanlar kişinin yaşına göre ele alınır.7,8,9,10,4
| Alan | Neye bakılır |
|---|---|
| Öykü | Erken konuşma ve dil gelişimi, ailede okuma güçlüğü, okul geçmişi, önceki destek, işitme ve görme |
| Kelime okuma | Gerçek kelimeleri sesli okuma; doğruluğa ve hıza bakılır |
| Kod çözme | Ezberden tanınamayan, çözmeyi gösteren uydurma kelimeleri (sözde kelimeleri) okuma |
| Akıcılık ve okuduğunu anlama | Metinleri sesli ve sessiz okuma, metinle ilgili soruları cevaplama |
| Yazım ve yazma | Kelime dikte etme ve kısa bir metin yazma, yazma hızı dahil |
| Fonolojik farkındalık | Kelimelerin içindeki sesleri duymak, ayırmak ve değiştirmek |
| Hızlı adlandırma | Renk, nesne, harf ya da rakam dizilerini olabildiğince hızlı adlandırmak |
| Bellek ve işlem hızı | Sözlü dizileri hatırlamak ve basit görevlerde hızlı çalışmak |
| Genel yetenek | Pek çok değerlendirmede, profilin bütününü anlamak için sözel ve sözel olmayan akıl yürütme |
Disleksi testi nasıl yapılır: tarama mı, değerlendirme mi?
Tarama, disleksi işaretlerinin olup olmadığını gösteren kısa bir kontroldür. Bir anket, kısa oyunlar ya da hızlı bir okuma görevi olabilir; çoğu zaman bir öğretmen, bir aile ya da online olarak yapılır. Tarama, kimin kapsamlı değerlendirmeye gitmesi gerektiğine karar vermeye yardım eder. Disleksi tanısı koyamaz; işaret çıkmaması da disleksiyi dışlamaz.
Değerlendirme, yukarıda anlatılan, yetkin bir uzmanın standart testlerle yaptığı bütün süreçtir. Ayrıntılı bir profil, güçlüklerin disleksiyle örtüşüp örtüşmediğine dair bir sonuç ve destek önerileri verir.
İlk işaretler çoğu zaman çocuk okumayı öğrenmeden görülür: zayıf fonolojik farkındalık, hızlı adlandırmada yavaşlık, harf adlarını ve seslerini yavaş öğrenme ve ailede disleksi öyküsü. Aile öyküsü olan çocukların riski çok daha yüksektir, bir meta-analizde yaklaşık %45. Sormaya başlamak için çocuğun başarısız olmasını beklemek gerekmez; yaşa göre nelere bakacağınızı disleksi belirtileri rehberimiz özetliyor.
Ücretsiz çocuklar için disleksi testi bir taramadır: yaklaşık 8 dakikada altı kısa oyun, bir beceri profili ve değerlendirme istemenin ne zaman anlamlı olduğuna dair açık bir not. Yetişkinler yetişkinler için disleksi testini yapabilir.11,12
ICD-10 ve ICD-11'de disleksi tanı kodları
Raporlarda ve bazı formlarda bir sınıflandırma kodu yer alabilir. Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-10'unda disleksi genellikle F81.0, özgül okuma bozukluğu olarak kodlanır. Güncel sürüm ICD-11'de karşılığı 6A03.0, okuma alanında güçlükle seyreden gelişimsel öğrenme bozukluğudur. Uygulamada okuma alanında özgül öğrenme bozukluğundan söz eden DSM-5 el kitabıyla da karşılaşabilirsiniz.
Kod, bir kişinin ihtiyaç duyduğu desteği değiştirmez. Farklı hizmetlerin aynı şeyden söz etmesine yardım eden bir etikettir; okulun ya da işverenin uygulamaya koyabileceği şey, rapordaki ayrıntılı profildir.13,14
Disleksi raporu ve değerlendirme ücreti: Türkiye'de neler biliniyor?
RAM'daki eğitsel değerlendirme Millî Eğitim Bakanlığı'na bağlı bir hizmettir; Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği bu değerlendirme için veliden alınacak bir ücret öngörmüyor. Yönetmelik bir bekleme süresi de belirlemiyor ve resmî bir ortalama süre yayımlanmış değil; randevu ve rapor süresini bağlı olduğunuz RAM'a sorun.
Okul dışında destek eğitim için kurallar Özel Eğitim Kurumları Yönetmeliği'nde. Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri, Hazine ve Maliye Bakanlığının belirlediği aylık destek eğitim tutarı karşılığında verdikleri ayda 8 saat bireysel ve/veya 4 saat grup eğitimi için veliden ders ücreti alamaz; daha fazla ders istenirse o derslerin ücreti ayrıca belirlenir. Tutarın Bakanlıkça karşılanması için kişinin Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olması, 18 yaş altı çocuklarda ÇÖZGER ile özel gereksiniminin tespit edilmiş olması ve RAM raporunda destek eğitimi önerilmiş olması gerekir. Aylık tutar her yıl yeniden belirlendiği için burada rakam vermiyoruz.
ÇÖZGER'in ve özel bir psikolog ya da uzmanla yapılan değerlendirmenin ücreti için doğrulayabildiğimiz yayımlanmış bir resmî rakam bulamadık; tabloda bunu açıkça belirttik. Fiyat soruyorsanız neyin dahil olduğunu (test oturumları, yazılı rapor, sonuç görüşmesi) da sorun.5,6,15,16
| Yol | Ücret | Neleri kapsar | Kim öder | Bekleme |
|---|---|---|---|---|
| Okul rehberlik servisi → RAM eğitsel değerlendirmesi5 | Yönetmelik veli için ücret öngörmüyor | Eğitsel değerlendirme ve tanılama; gerekirse Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu, BEP, destek eğitim odası | Millî Eğitim Bakanlığı hizmeti | Resmî bir süre yayımlanmamış |
| Hastane sağlık kurulu → ÇÖZGER6,5 | Doğrulanmış rakam bulamadık | Çocuğun özel gereksinimlerini belirten sağlık kurulu raporu; 18 yaşında geçersiz olur | Doğrulanmış bilgi bulamadık | Resmî bir süre yayımlanmamış |
| Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinde destek eğitim (EK-2 rapor)15,16 | Ayda 8 saat bireysel ve/veya 4 saat grup eğitimi için veliden ders ücreti alınmaz; fazlası ücretli | RAM'ın önerdiği destek eğitim programı; öğrenme güçlüğü için ayrı bir MEB programı var | Bakanlık (koşullar: T.C. vatandaşlığı, 18 yaş altında ÇÖZGER, RAM raporunda öneri) | Resmî bir süre yayımlanmamış |
| Özel psikolog ya da uzman | Bu sayfada doğrulanmış fiyat yok | Uzmana göre değişir: testler, yazılı rapor, sonuç görüşmesi | Aile | Resmî bir süre yayımlanmamış |
Beklerken seçenekleri karşılaştırın ve çalışmaya başlayın
Seçenekleri karşılaştırırken ücrete neyin dahil olduğunu (test oturumları, yazılı rapor, sonuç görüşmesi), raporun okul, RAM, sınav kurumu ya da üniversite tarafından kabul edilip edilmeyeceğini ve raporun testten ne kadar sonra hazır olacağını sorun.
Karar verirken ücretsiz bir disleksi tarama testi mantıklı bir ilk adımdır: yaklaşık 8 dakika sürer ve hangi okuma becerilerinin güçlü göründüğünü, hangilerine daha yakından bakmak gerektiğini gösterir. Bir değerlendirmenin yerini tutmaz ve değerlendirme yerine kabul edilmez; ama okula ya da uzmana götürebileceğiniz somut bir şey verir.
Beklerken yerinizde saymak zorunda değilsiniz. Harf-ses ilişkilerinin ve sesleri birleştirip kelime kurmanın kısa ve düzenli alıştırması, okumakta zorlanan çocuklar için en tutarlı kanıta sahip yaklaşımdır ve değerlendirme disleksiyi doğrulasa da doğrulamasa da işe yarar. Nereden başlayacağınızı disleksili çocuğa nasıl yardım edilir rehberimiz anlatıyor.17
