Kelime listesiTürkçe Güncelleme:
Büyük ünlü uyumu: kural ve örnekler
Büyük ünlü uyumu: lar veya ler ile tamamlanacak 16 cümle. Sayfada her cümlede ses, bir oyun ve yazdırılabilir bir çalışma kâğıdı var.
- cümle
- 16
- oyun
- 1
- yazdırılabilir
- 🖨
Disleksili çocuklar için ücretsiz okuma oyunu
Alıştırma: doğru kelimeyi seç
Cümleyi oku ve boşluğa gelen kelimeyi seç. Cümleyi dinleyebilirsin: bu kelimeler aynı okunur, dinlemek tahmin etmene değil, okumana yardım eder.
- Ücretsiz
- Tarayıcıda
- İndirme yok
- Kayıt yok
- 8 tur
- sesli
Kuş-lar ama kedi-ler: kelimenin son ünlüsü kalınsa ek de kalın, inceyse ek de ince olur. Kuralı ve istisnalarını örneklerle okuyun, sonra her cümlede -lar mı -ler mi geleceğini seçin.
- Bahçede kedi________ oynuyor.
- Ağaçta kuş________ ötüyor.
- Masadaki kalem________ hep kırmızı.
- Sınıftaki kitap________ rafa dizildi.
- Gökyüzünde kara bulut________ toplandı.
- Bahçedeki çiçek________ açtı.
- Kış gelince göl________ dondu.
- Çocuk________ bahçede saklambaç oynuyor.
- Ormandaki ağaç________ çok yaşlı.
- Sokaktaki ev________ yan yana dizilmiş.
- Duvardaki saat________ aynı anda çaldı.
- Kâğıttaki harf________ çok küçük.
- Kitaptaki masal________ çok kısa.
- Kartlardaki kırmızı kalp________ çok sevimli.
- Benim de büyük hayal________ var.
- Kapının önündeki ayakkabı________ çamur oldu.
1. ler 2. lar 3. ler 4. lar 5. lar 6. ler 7. ler 8. lar 9. lar 10. ler 11. ler 12. ler 13. lar 14. ler 15. ler 16. lar
Kısa cevap
Büyük ünlü uyumu nedir?
Büyük ünlü uyumu, Türkçe bir kelimenin ilk hecesinde kalın ünlü (a, ı, o, u) varsa sonraki hecelerinde de kalın ünlü, ince ünlü (e, i, ö, ü) varsa sonraki hecelerinde de ince ünlü bulunması kuralıdır. Kapı, okul, çocuk büyük ünlü uyumuna uyar; çiçek, gözlük, bebek de uyar. Ekler de bu kurala göre biçim değiştirir: kuş-lar, kedi-ler; okul-da, ev-de. Kitap, kalem gibi alıntı kelimelerin çoğu ve anne, elma, kardeş gibi birkaç Türkçe kelime bu kurala uymaz; ekler ise yine son hecedeki ünlüye göre gelir: kitap-lar, kalem-ler.
- Kalın ünlüler: a, ı, o, u. İnce ünlüler: e, i, ö, ü.
- Büyük ünlü uyumuna uymayan Türkçe kökenli kelimeler: anne, elma, kardeş, hangi, şişman, inanmak.
- Saat, harf, kalp, hayal gibi bazı alıntı kelimelerde ek, son ünlü kalın olduğu hâlde ince gelir: saatler, harfler.
- -yor, -ken, -ki, -leyin gibi tek biçimli ekler büyük ünlü uyumuna uymaz: geliyor, okurken.
Bilmeniz gerekenler: büyük ünlü uyumu
Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik uyumudur. Türkçenin sekiz ünlüsü bu bakımdan ikiye ayrılır: kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler e, i, ö, ü (ince ve kalın ünlüler). Türkçe kökenli bir kelime kalın ünlüyle başladıysa kalın, ince ünlüyle başladıysa ince devam eder: ka-pı, o-kul, ço-cuk, kar-da-ki; çi-çek, göz-lük, be-bek, ev-de-ki.
Kuralın en çok kullanıldığı yer eklerdir. İki biçimli ekler (-lar/-ler, -da/-de, -dan/-den, -ı/-i…) kelimenin son hecesindeki ünlüye göre seçilir: son ünlü kalınsa kalın ek, inceyse ince ek. Bu, alıntı kelimelerde de geçerlidir: kitap kelimenin kendisi uyuma uymaz (i-a), ama ek son ünlüye bakar ve kitap-lar olur; kalem de kalem-ler. Birkaç alıntı kelime ise istisnadır: son ünlüleri kalın olduğu hâlde ince ek alırlar: saat-ler, harf-ler, kalp-ler, hayal-ler, rol-ler.
Büyük ünlü uyumuna uymayan Türkçe kökenli kelimeler azdır ve sık sorulur: anne, elma, kardeş, hangi, şişman, inanmak. Tek biçimli ekler de uyuma uymaz ve getirildikleri kelimeyi uyumsuz yapar: -yor (geliyor), -ken (okurken), -ki (akşamki), -leyin (sabahleyin), -gil (teyzemgil). Seçme oyununda her cümlede kelimenin son ünlüsüne bakıp -lar ya da -ler seçin; cevaptan sonra not nedenini söyler.
Etkinlikler: büyük ünlü uyumu
Kalın mı, ince mi?
Kâğıda bir sütuna kalın ünlüleri (a, ı, o, u), öbür sütuna ince ünlüleri (e, i, ö, ü) yazın. Odadaki eşyaların adlarını söyleyin; çocuk kelimenin ilk ünlüsüne bakıp doğru sütuna yazsın ve sonraki ünlülerin aynı sütuna uyup uymadığını kontrol etsin.
Çoğul yap
Bir kelime söyleyin, çocuk çoğul yapsın: kuş → kuşlar, kedi → kediler. Arada bir istisna söyleyin (saat, harf) ve kulağına neyin doğru geldiğini sorun. Sonra kuralı ve istisnayı birlikte konuşun.
Uyumsuz kelimeyi bul
Beş kelimelik bir liste yazın; biri büyük ünlü uyumuna uymasın (okul, kapı, elma, çocuk, kuzu). Çocuk ünlülerin altını çizerek uyumsuz kelimeyi bulsun.
Sık sorulan sorular
Büyük ünlü uyumu nedir?
Türkçe bir kelimede kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlü gelmesi kuralıdır. Kalın ünlüler a, ı, o, u; ince ünlüler e, i, ö, ü. Örnek: kapı, okul, çocuk (hepsi kalın); çiçek, gözlük, bebek (hepsi ince).
Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler nelerdir?
Alıntı kelimelerin çoğu uymaz: kitap, kalem, mavi, televizyon, otobüs. Türkçe kökenli olup uymayan kelimeler azdır: anne, elma, kardeş, hangi, şişman, inanmak.
Büyük ünlü uyumuna uymayan ekler hangileri?
Tek biçimli ekler: -yor (geliyor), -ken (okurken), -ki (akşamki), -leyin (sabahleyin), -gil (teyzemgil), -mtırak (ekşimtırak). Bu ekler kelimenin ünlüsüne göre değişmez.
Neden «saatlar» değil de «saatler» yazılır?
«Saat» Arapçadan alınmış bir kelimedir; sonundaki ünsüz kaynak dilde ince söylendiği için, son ünlüsü kalın görünse de ek ince gelir: saatler, saati. Harf, kalp, hayal, rol, gol gibi kelimeler de böyledir.
Büyük ünlü uyumu kaçıncı sınıfta öğretilir?
Ünlülerin kalın ve ince olduğu ilkokulda tanıtılır; ünlü uyumu kuralları ilkokulun son yıllarında ve ortaokulda ayrıntılı işlenir. Çocuk kuralın adını bilmeden de çoğu eki kulağıyla doğru seçer.