Kısa cevap
Hangi ünlüler disleksisi olduğunu kendisi açıkladı?
Disleksisini röportajlarda kendisi anlatan ünlüler arasında yönetmen Steven Spielberg, oyuncu Henry Winkler, girişimci Richard Branson, oyuncu Keira Knightley, şef Jamie Oliver ve oyuncu Whoopi Goldberg var. Türkiye'den oyuncu ve yazar Ebru Cündübeyoğlu, kendini dislektik olarak tanımladığını bir röportajda anlattı. Albert Einstein, Leonardo da Vinci ve Thomas Edison ise sık anılsa da kendi anlatımları yok; bunlar geriye dönük iddialardır ve Einstein'ın biyografik kaynaklarını inceleyen bir çalışma bu iddiayı destekleyen kanıt bulmadı.
- Henry Winkler, disleksisini 31 yaşında, üvey oğlu değerlendirildiğinde fark ettiğini anlattı.
- Steven Spielberg 2012'de disleksi tanısını yaklaşık beş yıl önce aldığını açıkladı.
- Keira Knightley'ye altı yaşında disleksi tanısı konduğu 2003'te yayımlandı.
- Einstein'ın öğrenme güçlüğü olduğu iddiasını biyografik kaynaklarla inceleyen bir çalışma, iddiayı destekleyen kanıt bulmadı.
- Leonardo da Vinci'nin ayna yazısı, solak olmasıyla da açıklanan, tartışmalı bir alışkanlıktır; disleksinin kanıtı değildir.
“Einstein da disleksiydi” cümlesi, çocuğunun okumakta zorlandığını yeni öğrenen pek çok aileye teselli olarak söylenir. Niyet iyidir, ama cümle doğru değildir. Bu rehberde iki şeyi birbirinden ayırıyoruz: disleksisini kendi ağzından anlatmış ünlüler ve hiç böyle bir şey söylememiş, yüzyıllar sonra listeye eklenmiş tarihî isimler.
Her kişinin yanında, anlatımının yayımlandığı röportajı ya da haberi kaynak olarak gösteriyoruz. Bunlar ünlülerin kendi anlatımlarıdır; hangisinin resmî bir değerlendirmeden geçtiğini her zaman bilemeyiz ve bunu da yeri geldikçe söylüyoruz.
Disleksi olan ünlüler: kısa cevap
Disleksisini kendisi anlatan çok sayıda ünlü var: film yönetmenleri, oyuncular, girişimciler, şefler. Ortak noktaları, okumanın onlar için çocuklukta zor olması ve bunu yetişkinlikte açıkça konuşmaları. Disleksi zekâyla ilgili bir durum değildir; kelimeleri doğru ve akıcı okuma ve yazmada süren bir güçlüktür, bu yüzden her alanda başarılı insanlar arasında disleksisi olanlar bulunur.
Öte yandan en çok paylaşılan isimler, yani Einstein, Leonardo da Vinci ve Edison, kendi anlatımı olmayan geriye dönük iddialardır. Einstein iddiasını biyografik kaynaklarla inceleyen bir çalışma bu iddiayı destekleyen kanıt bulmadı.
| Kendi anlatanlar | Geriye dönük iddialar | |
|---|---|---|
| Örnekler | Spielberg, Winkler, Branson, Knightley, Oliver, Goldberg, Cündübeyoğlu | Einstein, Leonardo da Vinci, Edison |
| Kaynak | Kişinin kendi röportajı ya da onu alıntılayan haber | Yüzyıllar sonra yazılmış listeler, anekdotlar |
| Disleksiden söz eden kendi sözü var mı? | Var | Bulunamadı |
| Bu rehberde | Kaynağıyla listelendi | Neden efsane olduğu anlatıldı |
Disleksisini kendisi anlatan ünlüler
Aşağıdaki kişilerin her biri disleksisini bir röportajda ya da kendi yazısında anlattı. Tabloda kişinin ne söylediğini ve kaynağın yayın yılını veriyoruz.
| Kişi | Ne iş yapıyor | Kendi anlatımı | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Steven Spielberg | Film yönetmeni | Disleksi tanısını yaklaşık beş yıl önce aldığını, okumayı öğrenirken zorlandığını ve okulda zorbalığa uğradığını anlattı; film çekmeyi “büyük kaçışı” olarak tarif etti. | ABC News, 2012 |
| Henry Winkler | Oyuncu, çocuk kitabı yazarı | 31 yaşında, üvey oğlu değerlendirilirken sonuçları dinleyip “bu benim” dediğini; o güne kadar kendini aptal ve tembel sandığını anlattı. | NPR, 2019 |
| Richard Branson | Girişimci (Virgin) | Okulda disleksiyle boğuştuğunu ve tahtadaki kelimelerin ona harf yığını gibi göründüğünü yazdı. | TIME (Fortune), 2015 |
| Keira Knightley | Oyuncu | Altı yaşında disleksi tanısı aldı; okulda sık sık aptal denmesinin onu çözüm yolları bulmaya ittiğini, okuyup yazabildiğini ama “kötü” okuduğunu söyledi. | Hello!, 2003 |
| Jamie Oliver | Şef, yazar | Disleksisi olduğu için çocuklarının okumasının erken yaşta kendisininkini geçtiğini, yemek kitaplarını hiç kendi eliyle yazmayıp hep yazdırdığını anlattı; çocuk kitabını çocuklarına uydurup telefona kaydettiği hikâyelerden çıkardı. | Radio X, 2023 |
| Whoopi Goldberg | Oyuncu, sunucu | Annesinin bir süre sonra onun farklı öğrendiğini anladığını ve disleksinin onu daha içe dönük yapmış olabileceğini anlattı. | Child Mind Institute, 2016 |
Henry Winkler: 31 yaşında gelen açıklama
Winkler'ın hikâyesi pek çok yetişkinin hikâyesine benzer. Okul yıllarında ailesi onun tembellik ettiğini düşünmüş, kendisi de yıllarca kendini aptal sanmış. Üvey oğlu okumakta zorlanınca ailece değerlendirmeye gitmişler; sonuçları dinlerken kendi okul yıllarını tanımış. Bugün disleksili bir çocuğu anlatan Hank Zipzer kitap dizisinin ortak yazarı.
Keira Knightley ve Jamie Oliver: okuma bugün de yavaş
Knightley 2003'te İngiltere Disleksi Derneği'nin kampanya yüzü olduğunda, senaryo okumakta sorun yaşamadığını ama okuma ve yazmasının hâlâ zayıf olduğunu söyledi. Jamie Oliver de 2023'te, çocuklarının okuma becerisinin kendisininkini erkenden geçtiğini ve kitaplarını hep yazdırarak hazırladığını anlattı. İki örnek de aynı şeyi gösteriyor: disleksi büyüyünce kaybolmaz, ama kişi kendi yolunu bulur. Bu konuyu ayrıntılı olarak disleksinin geçip geçmediğini anlatan rehberimizde ele alıyoruz.
Tom Cruise: dikkatli okunması gereken bir anlatım
Tom Cruise listelerin hemen hepsinde yer alır. Biography.com'un aktardığına göre Cruise 2003'te People dergisine, çocukken disleksili olduğunun söylendiğini ve bir sayfanın sonuna geldiğinde okuduğundan çok az şey hatırladığını anlattı. Okumayı öğrenmesini ise Scientology'nin “Study Technology” yöntemine bağlıyor. Okumakta zorlanan çocuklarla yapılan kontrollü çalışmaların meta-analizinde etkisi istatistiksel olarak doğrulanan tek yaklaşım sistemli ses-harf öğretimiydi; Cruise'un hikâyesini bir yöntem önerisi olarak değil, kişisel bir anlatım olarak okuyun.
Disleksi olan Türk ünlüler: doğrulayabildiklerimiz
“Disleksi olan ünlüler Türk” diye arandığında karşınıza çıkan listelerde birkaç oyuncu, gazeteci ve sanatçının adı geçiyor. Bu isimlerin her biri için ünlünün kendi açıklamasını aradık: kendi verdiği bir röportaj, kendi yazısı ya da onu doğrudan alıntılayan güvenilir bir haber.
Bulabildiğimiz tek açık anlatım oyuncu, yazar ve senarist Ebru Cündübeyoğlu'na ait. AçıkBeyin'e verdiği 2021 tarihli röportajda, beynin öğrenme biçimi üzerine okurken disleksiyle karşılaştığını ve 40 yaşında “meğerse dislektikmişim” dediğini anlatıyor; bu keşfi bir TEDx konuşmasında paylaştığını da söylüyor. Bu bir öz-tanımlamadır: röportajda resmî bir değerlendirmeden söz edilmiyor.
Listelerde geçen diğer Türk isimler için ünlünün kendi ağzından bir açıklamaya ulaşamadık; yalnızca kaynak göstermeyen magazin özetleri ve listeler bulduk. Bu yüzden onları burada saymıyoruz. Bir ünlünün disleksisi olduğunu söylemek, onun sağlığı hakkında bir bilgi yaymaktır; kendi söylemediyse biz de söylemiyoruz. Kendi anlatımı olan yeni bir kaynak çıkarsa listeyi güncelleriz.
Einstein disleksi miydi?
Kısa cevap: buna dair kanıt yok. Einstein, öğrenme güçlüğü olan kişilerin haklarını savunan bazı kuruluşlarca öğrenme güçlüğü olan biri olarak anılır. 2000 yılında Journal of Learning Disabilities'te yayımlanan bir çalışma bu iddiayı Einstein'ın biyografik kaynaklarıyla karşılaştırdı ve iddiayı destekleyen ya çok az kanıt ya da hiç kanıt bulmadı.
Aynı çalışma, iddianın gücünü kanıttan değil iki inançtan aldığını yazar: en büyüklerimizin bir zayıflık taşıdığı inancı ve dışlanan bir grubun itibarını olağanüstü kişileri ona katarak yükseltme isteği. Çalışma ayrıca tarihî kişilere sık sık geriye dönük tanı konduğuna dikkat çeker. Einstein'ın kendisi, okumakta zorlandığını anlatan bir açıklama yapmadı.
Leonardo da Vinci ve Edison: efsane nereden çıkıyor?
Leonardo da Vinci için en sık gösterilen “kanıt” ayna yazısıdır. Londra'daki Victoria and Albert Müzesi, Leonardo'nun defterlerindeki sağdan sola ayna yazısının çok tartışıldığını, notlarını yalnızca kendisinin okuyabilmesini isteyip istemediğinin ya da solak olduğu için sağdan sola yazmayı daha kolay bulup bulmadığının bilinmediğini yazıyor. Müzeye göre harf biçimleri aslında oldukça olağandır. Ayna yazısı disleksinin bir belirtisi değildir ve Leonardo'nun okumakta zorlandığını anlatan bir kaydına rastlamadık.
Thomas Edison için anlatılan hikâye çoğunlukla okul yıllarına dayanır. ABD Ulusal Park Servisi'nin Edison biyografisine göre Edison çocukken yalnızca birkaç ay okula gitti, okuma, yazma ve aritmetiği annesinden öğrendi ve kendi kendine okuyarak çok şey öğrendi; gençliğinde boş zamanının çoğunu bilimsel ve teknik kitaplar okuyarak geçirdiği anlaşılıyor. Kısa okul hayatı disleksi demek değildir; Edison'un okuma güçlüğünü anlatan kendi sözüne de ulaşamadık.
Bu listelerde Mozart, Picasso ya da Walt Disney gibi isimlere de rastlayabilirsiniz. Genel kural aynı: kişinin kendi anlatımı ya da ona dair güvenilir bir belge yoksa, o isim bir iddiadır.
Ünlü listelerini okurken nelere dikkat etmeli?
- Kişi kendisi mi söyledi? Röportaj, kendi yazısı ya da onu doğrudan alıntılayan bir haber yoksa listeye temkinle bakın.
- Ne zaman ve nerede söyledi? Kaynağın yılı ve yayın yeri belli olmalı; “bilindiği gibi” ile başlayan cümle kaynak değildir.
- Öz-tanımlama mı, değerlendirme mi? Bazı ünlüler disleksiyi okuyarak kendi fark ettiğini anlatır; bu değerli bir deneyimdir ama resmî bir değerlendirmeyle aynı şey değildir.
- Tarihî kişiye geriye dönük tanı konuyor mu? Yüzyıllar önce yaşamış birinin okuma becerisini bugünkü ölçütlerle sınamak mümkün değildir.
- Başarı hikâyesi disleksinin “gizli gücü” olarak mı sunuluyor? Disleksinin tanımı kelime okuma ve yazmadaki bir güçlüktür, bir yetenek vaat etmez; bu rehberdeki ünlülerin kendileri de buldukları yolları ve aldıkları desteği anlatıyor.
Güncel araştırma disleksiyi boyutsal görür: okuma becerisi hafiften ağıra uzanan bir yelpazededir ve disleksi, kelime okuma ve yazmadaki güçlüğün desteğe ihtiyaç duyacak kadar belirgin olduğu noktayı anlatır. Disleksinin ne olduğunu ayrıntılı olarak disleksi nedir sayfamızda anlatıyoruz.
Ünlülerin hikâyelerinden çocuğunuz için ne çıkar?
Bu hikâyelerde tekrar eden bir desen var: Winkler tembel sanıldı, Spielberg okulda zorbalığa uğradı, Knightley'ye aptal dendi, Goldberg'in annesi onun farklı öğrendiğini ancak bir süre sonra anladı. Ortak ders, okuma güçlüğünü erkenden fark edip adını koymanın çocuğu “tembel” ya da “aptal” etiketinden kurtardığıdır.
Okumakta zorlanan çocuklar için en sağlam kanıt, harf-ses ilişkilerini ve sesleri birleştirip kelime kurmayı açıkça ve sıralı öğreten çalışmalara aittir. Evde nereden başlayacağınızı disleksili çocuğa nasıl yardım edilir rehberimiz anlatıyor; yetişkinseniz ve kendinizi bu hikâyelerde tanıdıysanız yetişkinlerde disleksi sayfamıza bakın.
